अध्याय ३ · खण्ड I · 17 मिनेट
के सङ्कलन भइरहेको छ — परिचय, KYC, बायोमेट्रिक, स्थान
२०२६ को यथार्थ कुनै एउटा नेपाली डाटाबेस खतरनाक हो भन्ने होइन; यो हो कि देशले हरेक नागरिकको राष्ट्रिय प्रोफाइलको कच्चा सामग्री चुपचाप तयार पारेको छ, र टुक्राहरूको नक्सा कसैले पनि राखेको छैन।
आज सिंहदरबारबाट हिँड्दै एक वरिष्ठ कर्मचारीलाई सोध्नुभयो — “नेपाली राज्यले आफ्ना नागरिकको कति डाटा राखेको छ?” — उहाँले विश्वासका साथ जवाफ दिनुहुनेछ। तर त्यो जवाफ गलत हुनेछ। कर्मचारी झूट बोल्दै हुनुहुन्न; बरु कुनै एउटा कार्यालयसँग पूरै नक्सा छैन। तपाईंका केही टुक्रा राष्ट्रिय परिचयपत्र व्यवस्थापन केन्द्रमा छन्। केही टुक्रा नेपाल राष्ट्र बैंकमार्फत तपाईंको बैंकको KYC फाइलमा छन्। केही मुम्बईको सर्भरमा छन्, किनभने तपाईंको वालेट प्रदायक AWS मा चल्छ। केही नेपाल टेलिकमसँग छन्, किनभने तपाईं फोन बोक्नुहुन्छ। हरेक कार्यालयले आफ्नो टुक्रा जान्दछ। प्रायजसो कसैलाई अरूले के जान्दछ भन्ने थाहा छैन। २०२६ मा नेपालको गोपनीयताको कथा यिनै टुक्राहरूको कथा हो — ती जोडिए के भन्थे, र अहिलेसम्म जोड्ने अधिकार कसलाई दिने भन्ने निर्णय कसैले गरेको छैन भन्ने तथ्यको कथा।
राष्ट्रिय परिचयपत्र, र यसलाई फरक बनाउने कुरा
राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागले चलाएको राष्ट्रिय परिचयपत्र कार्यक्रम देशको सबैभन्दा नजिकको एकल नागरिक सूचकाङ्क हो। दर्ता हुनयोग्य वयस्कमध्ये करिब दुई-तिहाइ अहिले दर्ता भइसकेका छन्। दर्ता रेकर्ड हल्का छैन: दशवटै औंलाको फिङ्गरप्रिन्ट, दुवै आँखाको आइरिस स्क्यान, उच्च-रिजोल्युसन अनुहारको फोटो, हस्ताक्षर, र मानक जनसांख्यिकीय विवरण (नाम, जन्ममिति, बाबुआमा, श्रीमान/श्रीमती, ठेगाना) — साथसाथै घरपरिवारको जोडाइ, जसले हरेक व्यक्तिलाई परिवार नम्बरसँग, र त्यसमार्फत दाजुभाइ, बाबुआमा र छोराछोरीसँग जोड्छ।
त्यो जोडाइसँग एक क्षण रोकौं। प्रायजसो विदेशी परिचयपत्र प्रणालीले व्यक्तिलाई अनुक्रमणिकामा राख्छ। नेपाली प्रणालीले परिवारभित्रको व्यक्तिलाई अनुक्रमणिकामा राख्छ। जग्गा, उत्तराधिकार, नागरिकता, र सामाजिक सुरक्षाका हकहित सबै घरपरिवारको सम्बन्धमार्फत बग्ने देशका लागि यो उचित नै हो। तर तपाईंबारे केही पूर्वानुमान गर्न खोज्ने मोडेलका लागि यो ठूलो संरचनात्मक उपहार हो। बैंकले मात्र तपाईंको तलब जान्दछ; तर राष्ट्रिय परिचयपत्रले तपाईंको परिवार जान्दछ। पहुँच दिइयो भने बैंकले तपाईंको तलबलाई बुबाको जग्गा, बहिनीको ऋण, र भिनाजुको डिफल्टको सन्दर्भमा हेर्न सक्छ। विश्लेषणको एकाइ व्यक्ति होइन, परिवार बन्छ — र परिवारले अलग्गै सहमति दिएको थिएन।
बैंक र वालेटले के राख्छन्
कुनै पनि वाणिज्य बैंकमा खाता खोल्नुहोस्, वा eSewa, Khalti, IME Pay, Fonepay मा अनबोर्ड हुनुहोस् — तपाईंलाई यी सोधिनेछ: सेल्फी (प्रायः टाउको घुमाएको “लाइभनेस” भिडियो), नागरिकता वा राष्ट्रिय परिचयपत्रको फोटो, बिजुली बिल वा सम्झौताको फोटो, र पृष्ठभूमिमा चुपचाप — तपाईंको उपकरण फिङ्गरप्रिन्ट, अनबोर्डिङको समयको IP, र अनुमति दिनुभयो भने GPS स्थान। NRB को ग्राहक-पहिचान निर्देशिकाले बैंकलाई सम्बन्ध समाप्त भएको पाँच वर्षसम्म यी कायम राख्न आवश्यक पार्छ। व्यवहारमा, यिनीहरू अनिश्चितकालीन रूपमा राखिन्छन्।
ट्रान्ज्याक्सन लग पनि माथि थप्नुहोस्। हरेक वालेट टप-अप, चियापसलको हरेक QR भुक्तानी, हरेक तलब ट्रान्सफरले एक डाटाबेसमा पङ्क्ति बनाउँछ — टाइमस्ट्याम्प, समकक्ष, रकम, र बढ्दो रूपमा व्यापारी श्रेणीसहित। दुई वर्षको नियमित प्रयोगपछि एउटा eSewa वा Khalti फाइलले व्यक्तिलाई असजिलो लाग्ने सूक्ष्मतासाथ वर्णन गर्छ: कहाँ खाजा किन्छ, कुन क्लिनिकलाई तिर्छ, कुन मन्दिरमा दान गर्छ, कुन आफन्तलाई पठाउँछ, तलब कहिले आउँछ, कहिले सकिन्छ।
टेलिकम, स्वास्थ्य, र शिक्षा — तीन तह
नेपाल टेलिकम र एनसेलसँग हरेक सक्रिय SIM का call detail records, SMS मेटाडाटा, र सेल-टावर ट्रेस छन्। सेल-टावर ट्रेस GPS होइन; तर सहरी काठमाडौंमा टावरहरू यति घना छन् कि ट्रेसले तपाईंलाई केही सय मिटरभित्र पिन गर्छ। एक हप्तामा तपाईंको फोनले छोएका टावरको ढाँचा तपाईं कहाँ बस्नुहुन्छ, काम गर्नुहुन्छ, पूजा गर्नुहुन्छ, र कसलाई भेट्नुहुन्छ भन्ने झन्डै सटीक नक्सा हो। उही SIM मा मोबाइल-मनी व्यवहार (टेल्को-बिल टप-अप, NTC को आफ्नै वालेट) ले स्थान तहमा लेनदेन तह थप्छ।
स्वास्थ्य क्षेत्र मानिसहरूले सोचेभन्दा छिटो डिजिटाइज भइरहेको छ। स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS) ले जिल्ला अस्पतालका रेकर्ड, खोप दर्ता, र बढ्दो रूपमा बहिरङ्ग बिरामी भेटहरूलाई इलेक्ट्रोनिक रूपमा सारिरहेको छ। पाटन अस्पताल, वीर अस्पताल, र काठमाडौं मेडिकल कलेजको सञ्जालले पहिले नै इलेक्ट्रोनिक मेडिकल रेकर्ड प्रणाली चलाइरहेका छन्। क्लिनिकल डाटा — रोग पहिचान, औषधि निर्देशन, ल्याब परिणाम — व्यक्तिले उत्पादन गर्ने सबैभन्दा संवेदनशील सूचनामध्ये पर्छ, र अब त्यो डाटाबेसमा बस्छ जुन प्रशासकहरूको नाम धेरै बिरामीले सुनेकै छैनन्।
शिक्षा सबैभन्दा शान्त तह हो र शायद सबैभन्दा छिटो अघि बढिरहेको पनि। काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, र बुटवलका निजी विद्यालयहरूले डिजिटल कक्षाकोठा खुलाएका छन् — हाजिरी एप, गृहकार्य प्लेटफर्म, AI-ट्युटर र्यापर, अभिभावक-सञ्चार एप। हरेकले एउटा नाबालकको व्यवहार-निशान सङ्कलन गर्छ: कहिले लग-इन गर्छ, के जवाफ दिन्छ, के असफल हुन्छ, जवाफ दिनुअघि कति समय रोकिन्छ। यीमध्ये प्रायः विदेशीद्वारा बनेका हुन्; प्रायजसो डाटा विदेशमा बस्छ; धेरै थोरै अभिभावकले शर्तहरू पढेका छन्।
एकत्रीकरण समस्या — सरल शब्दमा
यीमध्ये कुनै एउटा डाटासेटलाई अलग्गै हेर्नुभयो भने प्रत्येकको लागि बचाव-योग्य औचित्य लेख्न सकिन्छ। राष्ट्रिय परिचयपत्र सेवा प्रदानका लागि हो। KYC सम्पत्ति शुद्धीकरण विरुद्ध हो। सेल-टावर रेकर्ड बिलिङ र सञ्जाल सञ्चालनका लागि हो। HMIS सार्वजनिक स्वास्थ्य योजनाका लागि हो। विद्यालय प्लेटफर्म सिकाइका लागि हो। प्रत्येक “ठीकै” छ।
परिपक्व क्षेत्राधिकारमा गोपनीयता कानून यही एकत्रीकरण समस्यालाई व्यवस्थापन गर्न अस्तित्वमा छ। यो लेख्ने बेलासम्म, नेपालसँग EU को GDPR वा भारतको DPDP ऐनको बराबरी पूर्ण रूपमा लागू भएको कानून छैन, र कर्मचारी र बजेटसहितको कुनै समर्पित डाटा-संरक्षण निकाय छैन। व्यक्तिगत गोपनीयता ऐन, २०७५ कागजमा अस्तित्वमा छ तर त्यसमा कार्यान्वयन संयन्त्र छैन — र, झन् महत्त्वपूर्ण कुरा, हालको क्षणले माग गर्ने डाटासेट-स्तरीय कल्पनाशीलता पनि छैन। राज्यले रक्षाकवच बनाएभन्दा छिटो कच्चा सामग्री बनाइरहेको छ।
बायोमेट्रिक किन वर्गगत रूपमा फरक छन्
एउटा थप बुँदा छ जुन सामान्य गोपनीयता बहसमा हराउँछ र स्पष्ट रूपमा भन्न आवश्यक छ। बायोमेट्रिक पासवर्ड होइनन्। चुहिएको पासवर्ड परिवर्तन गर्न सकिन्छ। क्रेडिट कार्ड नम्बर पुनः जारी गर्न सकिन्छ। ठेगाना बदल्न सकिन्छ। फिङ्गरप्रिन्ट सकिन्न। आइरिस ढाँचा सकिन्न। उच्च-रिजोल्युसन फेस-रिकग्निसनको युगमा अनुहार जीवनभरको पासवर्ड हो — र हरेक CCTV क्यामेरा अगाडि उभिँदा तपाईंले त्यो प्रसारण गर्नुहुन्छ।
यसको अर्थ राष्ट्रिय परिचयपत्रका बायोमेट्रिक अवयव, वालेट सर्भरमा भएका लाइभनेस भिडियो, र हरेक “स्मार्ट” CCTV प्रणालीले समातेका अनुहार फ्रेमहरू बाँकी डाटाभन्दा फरक वर्गको सम्पत्ति हुन्। साधारण डाटा चुहिँदा हानि समय र सुधारको गतिले सीमित हुन्छ। बायोमेट्रिक डाटा चुहिँदा हानि मानिसको आयुले मात्र सीमित हुन्छ। “आइरिस घुमाउनुहोस्” भन्ने चरण छैन। देशले यो तथ्यले माग गर्ने बहस अहिलेसम्म गरेकै छैन।
आफ्नो बुझाइ जाँच्नुहोस्
छोटो जाँच
—तल चार डाटासेट वर्णन गरिएका छन्। कुन संयोजन जोडिँदा एक नेपाली नागरिकको सबैभन्दा संवेदनशील संयुक्त प्रोफाइल बन्नेछ?
छोटो जाँच
—बायोमेट्रिक डाटा (फिङ्गरप्रिन्ट, आइरिस स्क्यान, अनुहार फ्रेम) लाई पासवर्ड वा कार्ड नम्बरभन्दा बढी सुरक्षा मानक चाहिने सबैभन्दा बलियो कारण के हो?
अब के आउँछ
यति ठूलो स्केलमा कच्चा सामग्री सङ्कलन भइरहेको छ भने अर्को प्रश्न हो — यो भौतिक रूपमा कहाँ बस्छ, र कसको कानून अन्तर्गत? माथिका धेरै डाटासेट विदेशी क्लाउड पूर्वाधारमा बस्छन्: AWS मुम्बई, सिङ्गापुर, GCP, Azure। अर्को खण्ड सीमापार होस्टिङले सार्वभौमिकता, वैधानिक पहुँच, र “सबै नेपालमा होस्ट गर्ने” र “प्रश्न बेवास्ता गर्ने” बीचको यथार्थ मध्यम मार्गको लागि वास्तवमा के अर्थ राख्छ भन्ने बारेमा हो।